SİNEMA, YOLCULUK VE ALLAH

Sinemada çok sevilen bir anlatı var. İnsan sıkışır, hayatından memnun değildir, bir şey eksiktir ama ne olduğunu bilmez. Sonra yola çıkar. Dağlara gider, çölleri aşar, ormanlarda yürür, başka şehirlere, başka ülkelere gider, kutsal bir rotaya katılır, sırtına çantasını alır ve yüzlerce kilometre yürür.

Ve biz seyirci olarak biliriz: Bu yolculuk aslında coğrafi değildir. Kahraman kendisini arıyordur.

Benim burada takıldığım çok basit bir şey var: Nereye gidiyorsun?

Kendin de seninle geliyor.

İnsan kendi zihninden uçağa binip ayrılamıyor. Nefsini valize koyup başka bir ülkede bırakmıyor. Korkularını sınır kapısında teslim etmiyor. Hırsları, arzuları, kırgınlıkları, beklentileri, kendisi hakkındaki yanılgıları pasaport kontrolünden muaf değil. Sen nereye gidersen git, sen de oradasın.

Üstelik Allah da zaten orada.

Sinemanın Yolculuk Takıntısı

Sinema bu anlatıyı çok seviyor. Çünkü yolculuk güzel görünüyor. Dağlar güzel, uzun yollar güzel, ıssız patikalar güzel, gün doğumunda yürüyen yalnız insan güzel.

Bir insanın odasında sessizce oturup düşünmesi ise sinematografik açıdan pek heyecan verici değil.

Bu yüzden içsel dönüşüm sürekli dışsal harekete çevriliyor. Karakterin düşünmesi yetmiyor; yürümesi gerekiyor. Hayatını sorgulaması yetmiyor; başka bir ülkeye gitmesi gerekiyor. Yas tutması yetmiyor; yüzlerce kilometrelik bir rota tamamlaması gerekiyor. Durması yetmiyor; mutlaka bir yere varması gerekiyor.

Sonra yol boyunca karşısına insanlar çıkıyor. Bir yabancı hayat dersi veriyor, bir görevli anlamlı bir cümle söylüyor, bir sofraya davet ediliyor, birisi yemeğini paylaşıyor, birisi onunla konuşmak için ısrar ediyor. Bir kadın çıkıyor, bir arkadaş çıkıyor, bir şarkı çıkıyor, bir manzara çıkıyor. Bir mekân sembole dönüşüyor, bir eşya hatıraya, bir patika kader metaforuna.

Ve film bize usul usul şunu söylüyor: Bak, insan değişiyor. Çünkü yolculuk ediyor.

Ben burada itiraz ediyorum.

İnsan yolculuk ettiği için değişmek zorunda değil. Yolculuk insanın içinde zaten başlayan bir değişime alan açabilir. Ama hareketi dönüşümün kendisi sanmak başka bir şey.

Yolculuğun Dünyası Neden Hep Daha Güzel?

Bir başka sinema numarası daha var. Karakterin gündelik hayatı çoğu zaman özellikle renksiz gösteriliyor: iş, ev, rutin, mesafeli insanlar, sessizlik, yalnızlık.

Sonra karakter yola çıkıyor ve dünyanın rengi değişiyor.

Sofralar kuruluyor, insanlar şarkı söylüyor, yabancılar birbirlerine içecek ikram ediyor. Herkes konuşkan, herkes sıcakkanlı, herkes cömert. Yemekler güzel, manzaralar güzel, hava güzel, yeni insanlar ilginç. Hayat birden canlı.

Sonra karakterin yüzü açılıyor ve bizden şu sonucu çıkarmamız bekleniyor: Yol onu hayata döndürdü.

E terazinin iki kefesine aynı hayatı koymadın ki.

Karakterin yaşadığı yerde de dondurma vardı. Orada da yemek yiyen insanlar vardı. Orada da şarkı söyleyen insanlar vardı. Orada da arkadaşlık kurulabilirdi. Orada da doğaya çıkılabilirdi. Orada da bir masanın etrafında insanlar gülebilirdi.

Ama senaryo bunları eski hayatına vermiyor. Hepsini yolculuğa saklıyor. Sonra yolculuğun üstünlüğünü kanıtlamış oluyor.

Bu bir hakikat değil. Bu bir anlatı tercihi.

Tatile Çıkmak Bazen “Kendini Bulmak” Diye Sunuluyor

Gündelik sorumluluklarını bir süreliğine bırakıyorsun. İşe gitmiyorsun. Başka yerler görüyorsun. Açık havada yürüyorsun. Yeni insanlarla tanışıyorsun. Güzel yemekler yiyorsun. Sofralara oturuyorsun. Yeni manzaralar görüyorsun. Her gün başka bir deneyim yaşıyorsun.

Doğal olarak zihnin açılıyor.

Bunun insana iyi gelmesinde şaşırtıcı hiçbir şey yok. Bazen sinemada tatilin insana yaptığı etki, ruhsal aydınlanma diye pazarlanıyor.

Karakterin gündelik hayatındaki yükleri kaldır. Ona zaman ver. Güzel coğrafyaya koy. Sosyalleştir. Yürüt. Yedir. İçir. Yeni insanlarla tanıştır. Sonra eski hâliyle karşılaştır ve “Bak, kendini buldu” de.

İyi de bu adamın hayat koşullarını değiştirdin. Ruhunun metafizik sırrını çözmedin.

Evinde Yaparsan Asosyalsin, Yolda Yaparsan Derinsin

İşin en komik taraflarından biri de bu. İnsan gündelik hayatında gereksiz temasları azaltıyor, her davete gitmiyor, sürekli konuşmak istemiyor, kendi evinde kendi işiyle uğraşıyor, sessizliği seviyor, kendisini sürekli insanlara sunmuyor, kendi hâlinde yaşıyor.

Ne deniyor?

“Asosyalleşti.”

“İnsanlardan uzaklaştı.”

“Biraz tuhaf.”

Aynı insan sırtına çanta takıp yüzlerce kilometre yürüyünce: “Kendini bulmak için cesur bir yolculuğa çıktı.”

Neden?

İnsan kendi hâlinde yaşamak için neden önce uçağa binmek zorunda? Sessizlik neden evdeyken sorun, dağın başındayken bilgelik? Az insanla yaşamak neden mahalledeyken gariplik, yabancı ülkede yürürken ruhsal derinlik?

İnsan kendisiyle kalmak için pasaporta ihtiyaç duymuyor.

Üstelik mesele her zaman “sessizliğe çekilmek” de değil. İnsanın yaşam biçimi zaten böyle olabilir: az temas, az gösteri, az performans; kendi işi, evi, çocuğu, yemeği, düşüncesi, ibadeti.

İnsan sürekli birilerine görünmek, anlatmak, tanışmak, buluşmak, deneyim üretmek zorunda değil.

Durmak da yaşamaktır.

Hep Performans

Modern hayatın tuhaf bir beklentisi var: İyi yaşayan insan sürekli hareket hâlinde olacak. Arkadaşları olacak. Kalabalık sofralara oturacak. Yeni insanlarla tanışacak. Gezip görecek. Konuşacak. Gülecek. Deneyim yaşayacak. İlişki kuracak. Bir şeyler yapacak.

Hep yapacak.

Hep performans.

İnsan bütün bunları bırakıp “kendini bulmaya” çıktığında bile performans bitmiyor. Yalnızca biçim değiştiriyor.

Bu defa kahraman derin olacak. Gizemli olacak. Hazırcevap olacak. Kibar olacak. Kültürlü olacak. Mesafeli olacak ama insanlar yine de onu merak edecek. İleri yaşındaysa bile fiziksel olarak güçlü ve dayanıklı olacak. Saatlerce, günlerce, kilometrelerce yürüyecek. Yorgunluğu bile güzel görünecek. Suratsızlığı gizem sayılacak. Tersliği yaralanmış ruhuna verilecek. Suskunluğu derinlik olacak.

Bir de karşısına güzel, enerjik, sıcakkanlı, konuşkan bir kadın çıkarılacak.

Neden?

İleri yaştaki bir erkeğin karşısına neden kendi yaşıtı sıradan bir kadın çıkmasın? Neden hiç kadın çıkmasın? Neden insanın dönüşümünü göstermek için karşısına mutlaka cazip bir başka insan koymak gereksin?

İçsel dönüşüm anlatılırken bile dışarıdan ödül dağıtılıyor.

Demek ki hâlâ dışarıyı izliyoruz. Adam kaç kilometre yürüdü? Ne kadar dayandı? Nasıl hazırcevap konuştu? Kim onu beğendi? Kim onun peşinden geldi? Kim onunla bağ kurmak istedi?

Hâlâ performans.

Oysa gerçek iç hesaplaşmanın görüntüsü hiç de “cool” olmayabilir. İnsan gece yatağına girip “Ben bunu niye söyledim?” diye düşünebilir. Kendisine iyilik yapan birine söylediği kaba bir söz aklına gelebilir. “Adam bana ne yaptı da ben ona böyle konuştum?” diyebilir. Keşke söylemeseydim diyebilir. Utanabilir. Mahcup olabilir. Ertesi gün özür dilemek zorunda kalabilir. Kendisini haklı sandığı yerde haksız olduğunu fark edebilir.

Bunlar kamerada dağların önünde yürümek kadar havalı görünmez. Ama derinlik tam da burada olabilir.

Kendine dönmek yalnızca “Ben ne istiyorum?”, “Hayatımı nasıl yaşadım?”, “Beni kim kırdı?” demek değildir. Bir de “Ben kimi kırdım? Kime haksızlık ettim? Kendimi nerede haklı sandım? Bana iyilik yapan birine neden tepeden baktım? Hangi sözümü keşke söylemeseydim? Kimden özür dilemem gerekiyor?” diye sormaktır.

İnsanın iç dünyası yalnızca kendi yaralarından ibaret değildir. Başkalarında açtığı yaralar da oradadır.

İşte o zaman “kendini bulmak” gerçekten zorlaşır. Çünkü insanın kendisine dair bulacağı her şey hoşuna gitmeyebilir.

Kalabalık Bağ Değildir

Sinemada başka bir kolaylık daha var.

Uzun masa, mumlar, kadehler, kahkahalar, şarkılar, yemek, kalabalık.

Kamera bize hemen şunu söylüyor: İşte bağ kurdular.

Hayır.

Aynı masada oturmak bağ kurmak değildir. Birlikte gülmek bağ kurmak değildir. Bir akşam uzun uzun konuşmak bağ kurmak değildir. Yabancı biriyle yolculukta güzel vakit geçirmek gayet güzel bir şeydir. Ama güzel vakit geçirmek ile insanın gerçekten başka bir insanın hayatında yer edinmesi aynı şey değildir.

Modern anlatı görünür sosyalliği içsel yakınlığın kanıtı gibi kullanıyor.

Kalabalıksan yalnız değilsin.

Konuşuyorsan bağ kuruyorsun.

Gülüyorsan mutlusun.

Sofradaysan hayata karışmışsın.

Yürüyorsan dönüşüyorsun.

Bunların hiçbiri tek başına doğru değil.

İnsan yıllarca aynı sofraya oturduğu birine hiç ulaşamayabilir. Bir odada tek başına otururken de kendisini hiç olmadığı kadar yalnızlıktan çıkmış hissedebilir.

Başrol Olmanın Ayrıcalığı

Bir de kahramanlara gösterilen olağanüstü toplumsal tolerans var.

Başrol suratsızdır. Mesafelidir. Ters davranır. İnsanların ilgisine karşılık vermez. Bazen kendisine iyilik yapanlara bile kaba davranır.

Ama insanlar yine onun peşinden gider. Onunla konuşmak ister. Onu sofraya çağırır. Yemeğini paylaşır. Onun duvarlarını aşmaya çalışır.

Çünkü o “yaralı ve derin adam”dır.

Gerçek hayatta böyle işlemiyor.

İnsanlar birkaç kez yaklaşır. Karşılık alamazsa gider. Kimse senin içinde keşfedilmeyi bekleyen büyük bir hikâye olduğunu bilmek zorunda değildir. Kimse seni çözmekle görevli değildir.

Ama sinemada kamera başrolün üzerinde olduğu için dünya da onun etrafında dönüyor. Yan karakterler kendi hayatları olan insanlar olmaktan çıkıp başrolün dönüşümüne hizmet eden araçlara dönüşüyor.

Başrolün tersliği “derinlik” oluyor. Diğer insanların sabrı ise görünmez oluyor.

Üstelik başrolün kendisine gösterilen bu sabır karşısında ne hissettiğini de çoğu zaman görmüyoruz. Vicdan azabı yok. “Keşke öyle söylemeseydim” yok. Mahcubiyet yok. Kendi kabalığından utanmak yok.

Çünkü bunlar “cool” değil.

Oysa insanın kendisini gerçekten görmeye başladığının işareti, başkalarının kendisine nasıl davrandığını fark etmesi kadar kendisinin başkalarına nasıl davrandığını da görmesidir.

Yürümek Güzeldir, Ama Hakikat Değildir

Yürümeye karşı değilim. Tam tersine doğada yürümek güzeldir. İnsan sessizleşir, bedeni belli bir ritme girer, şehrin gürültüsünden uzaklaşır, düşünmeye alan açılır.

Seyahat etmek de güzeldir. İnsan başka hayatlar görür. Bildiklerinin tek mümkün hayat olmadığını fark eder.

Ama bunların hiçbirini insanın kendisini bulmasının zorunlu yolu olarak görmüyorum.

Çünkü insanın kendisiyle karşılaşması için kilometrelere ihtiyacı yok.

Hatta yürümek de insanın kendisinden kaçışına dönüşebilir. Yeni manzara vardır. Yeni insan vardır. Yeni yatak vardır. Yeni yemek vardır. Yeni hedef vardır.

Bugün kaç kilometre yürüyeceğim? Nerede kalacağım? Kiminle konuşacağım? Yarın nereye gideceğim?

Zihin sürekli yeni malzemeyle beslenir.

Asıl çıplaklık, dışarıdan yeni bir şey gelmediğinde başlar.

Oturmak. Susmak. Beklemek. Kendi zihninin içinde kalmak.

İnsan sürekli hareket hâlindeyken kendisinden kaçtığını fark etmeyebilir.

Durduğunda kaçacak yer azalır.

Yokluk Görmeden Varlığın Değerini Bilmek

Bu anlatılarda kahramanın bir şeyleri kaybetmesi de çok sevilir. Eşyası gider, parası azalır, konforu bozulur, çantası kaybolur, yiyeceği biter, ilişkisi dağılır, bir şeyi elinden alınır.

Ve karakter birden sadeleşmenin değerini anlamaya başlar.

Ben burada da aynı şeyi soruyorum: Bunu anlamak için neden kaybetmek gerekiyor?

İnsan suyun değerini susuz kalmadan bilebilir. Evinin değerini evsiz kalmadan bilebilir. Yemeğinin değerini aç kalmadan bilebilir. Bedeninin değerini hastalanmadan bilebilir. Sevdiği insanın değerini onu kaybetmeden bilebilir.

İşte şükür bunun için var.

Şükür, yokluğu yaşamadan varlığın kıymetini görebilmektir.

Yokluk insana öğretir. Ama insanın tek öğretmeni yokluk olmak zorunda değildir.

Kur'an insanı felaket gelene kadar beklemeye çağırmıyor. Bakmaya çağırıyor. Düşünmeye çağırıyor. Hatırlamaya çağırıyor. Elindeyken görmeye çağırıyor.

Şükür nefse ket vuruyor.

“Daha ne var?” diye etrafa saldırmak yerine “Bende ne var?” diye baktırıyor.

Dur ve Düşün

Kur'an'da insan sürekli düşünmeye çağrılır.

Göğe bakmaya, yere bakmaya, kendi yaratılışına bakmaya, geceye ve gündüze bakmaya, yağmura, hayvana, bitkiye, ölüme, hayata, kendisine bakmaya.

“Gez, mümkün olduğunca çok deneyim biriktir, sürekli yeni insanlarla tanış, sonra kendini bul” diye kurulmuş bir hayat tasavvuru değil bu.

Bak. Düşün. Hatırla.

İnsanın önündeki şeylerin anlamını görmesi isteniyor.

Durmak kolay görünür. Değildir.

Bir yere gitmek insana “bir şey yapıyorum” hissi verir. Durmak ise insanı kendisiyle karşı karşıya bırakır.

İbadethaneler Yalnızca Ritüel Mekânları Değil

Allah yol yordam da göstermiş.

Camiler ve ibadethaneler yalnızca birtakım ritüellerin yerine getirildiği binalar değil. İnsana duracak yer veriyorlar.

Dışarıdaki hayat devam ediyor. Alışveriş sürüyor. Arabalar geçiyor. İnsanlar para kazanıyor. Birileri tartışıyor. Birileri kendisini ispatlıyor. Birileri bir yerlere yetişiyor.

Sen kapıdan içeri giriyorsun.

Duruyorsun.

Namaz kılıyorsun.

Oturuyorsun.

Susuyorsun.

Hatırlıyorsun.

İnsan için muazzam bir şey bu. Dünyanın içinde, dünyanın akışından kısa süreliğine çıkabileceği bir alan.

Ve bunun için camiye gitmek bile şart değil. İnsan evinde durabilir. Bir ağacın altında durabilir. Denizin kenarında durabilir. Yatağında durabilir.

Allah belli bir coğrafyanın sonunda beklemiyor.

Allah'a Ulaşmak İçin Nereye Gidilir?

İnsanların Allah'a ulaşmak için kurdukları yollar bana çoğu zaman çok dolambaçlı geliyor.

Kutsal rotalar, mekânlar, yolculuklar, aracılar, semboller.

İnsan bunların içinden anlam çıkarabilir. Ama temel hakikat değişmiyor:

Allah uzakta değil.

Kur'an'ın söylediği bundan çok daha doğrudan:

“Biz ona şah damarından daha yakınız.”

(Kaf, 50/16)

İnsan kilometrelerce yol gidiyor. Onlarca insanla konuşuyor. Yüzlerce şey deneyimliyor. Bir şeylerin peşinden koşuyor.

Oysa aradığı Allah ise: O zaten orada.

Üstelik bunun anlamı yalnızca Allah'ın insana uzak olmaması değil.

O'nun yeterli olması.

İnsan O'nu bulduktan sonra kendisine yeni bir kimlik inşa etmek zorunda değil. “Derin insan” olmak zorunda değil. “Farklı insan” olmak zorunda değil. “Özgür insan” olmak zorunda değil. Dünyayı gezmiş, çok şey yaşamış, anlatacak yüz hikâyesi olan biri olmak zorunda değil.

Kimsenin onu ilginç bulması gerekmiyor.

Kimsenin peşinden gelmesi gerekmiyor.

Kimsenin onun ne kadar özel olduğunu fark etmesi gerekmiyor.

Allah'ın karşısında bunların hiçbirinin anlamı yok.

Orada performans yok.

Kendini Bulmak da Yetmez

Bir de “kendini bulmak” meselesi var.

Modern anlatının nihai hedeflerinden biri bu: Kendini bul.

Peki bulunca?

İsteklerini öğrendin. Sınırlarını öğrendin. Neleri sevdiğini öğrendin. Neleri istemediğini öğrendin. Geçmişini çözdün.

Sonra?

İnsan kendini buldukça kendini büyütmek zorunda değil. Çünkü “kendini bulmak” da kolayca yeni bir benlik performansına dönüşebilir:

Ben derinim. Ben farklıyım. Ben özgürüm. Ben çok şey yaşadım. Ben dünyayı gördüm. Ben kendimi buldum.

Yine ben.

Yine ben.

Yine ben.

İnsan yalnızca kendini merkeze alarak kendi anlamını açıklayamaz.

“Ben kimim?” sorusunun hemen arkasından başka bir soru geliyor: Beni kim var etti?

İşte benim için yol orada değişiyor.

Kendime doğru sonsuza kadar yürümek istemiyorum. Kendimi de yaratanı bilmek istiyorum.

Çünkü kendim benim nihai cevabım değil.

Ve insanın Allah karşısındaki en sahici hâli, dışarıdan bakıldığında son derece gösterişsiz olabilir.

Bir odadasın. Kimse görmüyor. Hiçbir yere gitmiyorsun. Hiçbir başarı yok. Anlatılacak büyük bir macera yok. Kimse seni alkışlamıyor. Kimse seni derin bulmuyor. Kimse seni seçmiyor. Kimse senden etkilenmiyor.

Ve sen diyorsun ki:

Hiçbir şeyim yok. Sen varsın. Sen de zaten kuluna yetersin.

Bitti.

Bunun için dünyayı dolaşmaya gerek yok.

Bunun için kendine yeni bir kimlik kurmaya gerek yok.

Allah'ın karşısında “cool” olmaya hiç gerek yok.

O zaten insanın gösterdiğini de gizlediğini de biliyor.

Yolun Sonunda

Sinemada karakter yüzlerce kilometre yürür. Ayakkabısı parçalanır, yağmurda kalır, eşyasını kaybeder, insanlarla tanışır, sofralara oturur, ağlar, güler, bir tepede durur, ufka bakar.

Müzik yükselir.

Ve biz onun artık başka biri olduğunu anlarız.

Güzel.

Ama ben artık o sahnede başka bir şey düşünüyorum:

Bütün bunları yapmak zorunda mıydın?

Çünkü insanın ihtiyacı her zaman yeni bir yol değildir. Yeni bir ülke değildir. Yeni insanlar değildir. Yeni deneyimler değildir. Daha fazla temas değildir. Daha fazla hikâye değildir. Kendisine anlatacağı yeni bir “ben” hikâyesi de değildir.

İnsanın ihtiyacı bazen yeni hiçbir şey değildir.

Elindekini görmek. Olduğu yerde kalabilmek. Kendi hayatını küçümsememek. Sessizliği eksiklik sanmamak. Her anını performansa çevirmemek. Şükretmek. Kendi yanlışına da bakabilmek. Mahcup olabilmek. Özür dileyebilmek.

Susmak.

Durmak.

Bakmak.

Düşünmek.

Ve kendine şu basit soruyu sormak:

Nereye gidiyorsun?

Kendin de seninle geliyor.

Allah da zaten orada.

Ve O oradaysa insanın kendini dünyaya ispatlamak için bu kadar yorulmasına da gerek kalmıyor.

Hiçbir şeyim yok. Sen varsın. Sen de zaten kuluna yetersin.

Allah'ın Çiçeği Yazıyor