Bu bir övgü ya da yergi yazısı değil. Bir siyasi partiye destek verme ya da karşı çıkma metni de değil. Bir insanı hatasız ilan etme çabası hiç değil. Bu, Türkiye’nin son birkaç on yılında yaşanan büyük bir toplumsal dönüşümün ne olduğunu açıkça söyleyen bir yazıdır.
Recep Tayyip Erdoğan’ın neden sıradan bir siyasi aktör olarak hatırlanmayacağı artık bir soru değil. Çünkü bazı insanlar yalnızca seçim kazanmaz. Temsil ettikleri insanların devletle, toplumla ve kendileriyle kurduğu ilişkiyi değiştirirler. Erdoğan’ın Türkiye’de yaptığı en önemli şeylerden biri budur.
Türkiye’de toplumun büyük bir kesimi hayatını İslam inancı ve ahlakı doğrultusunda yaşamaya çalışıyor. İslam’ın merkezinde yalnızca ibadet yok; adalet, kul hakkı, doğruluk, merhamet, emanete riayet, başkasının hakkını çiğnememe ve insan onurunu koruma anlayışı var. Bu değerlerle yaşayan geniş bir toplumsal kesim, uzun yıllar boyunca devlet ve sistem karşısında kendisini yeterince temsil edilmiş, görülmüş ve eşit muamele görmüş hissetmedi.
Mesele yalnızca başörtüsü değildi. Yalnızca dini kimlik de değildi. Mesele daha temel bir şeydi: “Ben de bu ülkenin vatandaşıyım. Benim de onurum var. Benim de hakkım var. Ben de devletin kapısına geldiğimde aşağılanmadan hizmet almak istiyorum. Ben de görülmek, duyulmak, muhatap alınmak istiyorum.”
Recep Tayyip Erdoğan’ın milyonlarca insanla kurduğu güçlü bağın temelinde tam olarak bu vardır: temsil edilmek. İnsanlar yalnızca Meclis’te temsil edilmek istemez. Hastanede, okulda, karakolda, adliyede, vergi dairesinde, belediyede, devletin her kapısında da eşit vatandaş olduğunu hissetmek ister. Bir insan “Ben buradayım” dediğinde devletin de ona “Seni görüyorum” diyebilmesini ister. Erdoğan’ın siyasi etkisinin önemli bir bölümü, büyük bir toplumsal kesime bu duyguyu vermesinden kaynaklanır.
DEVLET HİZMET VERİR, VATANDAŞ MİNNET ETMEZ
Sağlık sistemi bunun en somut örneklerinden biridir. Türkiye’de sağlık hizmetine erişim uzun yıllar kuyruklar, bürokratik zorluklar ve vatandaşın kurum karşısında güçsüz hissetmesiyle birlikte anıldı. Sonraki dönemde randevu sistemleri, hastanelere erişim, sağlık hizmetlerinin yaygınlaşması ve vatandaşın hizmet alan kişi olarak hak sahibi olduğu anlayışı güçlendi.
Buradaki asıl değişiklik yalnızca bina, cihaz veya sistem değişikliği değildi. Zihniyet değişikliğiydi. Doktor doktordur, hasta hastadır. Ama doktor insan olarak hastadan üstün değildir. Kamu görevlisi de vatandaştan üstün değildir. Devlet kurumu vatandaşa lütufta bulunmaz. Kamu hizmeti zaten vatandaşa hizmet etmek için vardır.
Bu anlayış çok önemlidir. Çünkü sistem karşısında ezilmeye alışmış bir insana yalnızca daha iyi hizmet verilmiş olmaz; aynı zamanda insanlık onuru da iade edilmiş olur.
CİMER: VATANDAŞIN YUKARIYA ULAŞABİLMESİ
Aynı dönüşümün çok güçlü başka bir örneği de BİMER’den CİMER’e uzanan başvuru sistemidir. Vatandaşa fiilen şu imkân verilmiştir: Bir kurum seni dinlemiyorsa mesele orada bitmez. Bir görevli talebini karşılamıyorsa susmak zorunda değilsin. Daha üst makama ulaşabilirsin. Bilgi isteyebilirsin. Şikâyet edebilirsin. İtiraz edebilirsin. Yazılı cevap talep edebilirsin.
Bunun ne kadar önemli olduğu, sözlü başvuruyla kayıtlı başvuru arasındaki farkta açıkça görülür. Bir kuruma “Ben bunu söyledim” demekle, “Şu tarihte, şu başvuru numarasıyla, şu talebi ilettim” demek aynı şey değildir. Yazı insanı korur. Kayıt insanı korur. Başvuru numarası insanı korur. Kurumun cevap vermek zorunda olması vatandaşı güçlendirir.
CİMER’in asıl önemi burada ortaya çıkıyor. Vatandaşa yalnızca bir internet formu verilmedi. Ona şu bilinç verildi: “Sen yalnızca yönetilen biri değilsin. Devlete soru sorabilen, açıklama isteyen, itiraz eden ve kurumların işlemlerini üst makamlara taşıyabilen bir vatandaşsın.”
Bu gerçekten büyük bir dönüşümdür. Devlet-vatandaş ilişkisinde eski bürokratik anlayışın en ağır taraflarından biri, insanın karşısındaki görevliyi aşamayacağını düşünmesiydi. O kişi dinlemiyorsa, o kurum cevap vermiyorsa, vatandaş çoğu zaman kendisini çaresiz hissediyordu. Merkezi ve kayıtlı başvuru mekanizmaları bu çaresizliği önemli ölçüde kırdı. Bu da temsil edilmenin başka bir biçimidir: muhatap alınmak, cevap almak, hakkını arayabilmek.
AYNI DÖNÜŞÜM HUKUKTA DA TAMAMLANMALI
Erdoğan’ın siyasi mirasını başka bir seviyeye taşıyacak asıl alanlardan biri ise hukuk ve kolluktur. Çünkü hukuk yalnızca mahkeme salonunda başlamaz. Çoğu vatandaş için hukuk karakolda başlar. Bir olay yaşandığında ilk şikâyet orada yapılır, ilk ifade orada alınır, delil orada teslim edilir ve insan çoğu zaman haklarıyla ilk kez orada karşılaşır.
Eğer o ilk basamakta usul eksiksiz uygulanırsa birçok sorun daha büyümeden çözülebilir. Vatandaş dinlenirse, şikâyeti eksiksiz alınırsa, hakları açıkça anlatılırsa, tutanak doğru tutulursa, imzaladığı belgenin örneği kendisine verilirse, delili usulüne uygun kabul edilirse ve kimse kanunu bilmediğini varsayarak onu yönlendirmeye çalışmazsa hukuk daha başlangıçta işler. Ama o ilk basamak yanlış işletilirse küçük bir olay yıllarca süren hukuki ve insani bir probleme dönüşebilir.
Bu nedenle sağlık sisteminde gerçekleştirilen düzenleme mantığının hukuk sisteminin ilk basamaklarına da taşınması mümkündür. Sağlıkta vatandaşın randevusu, başvuracağı birim, işlem zamanı ve kaydı nasıl belirgin hâle getirildiyse; karakol, adliye, vergi dairesi ve benzeri kurumlarda da aynı şeffaflık kurulabilir.
Vatandaş karakola çağrıldığında neden çağrıldığını önceden bilmelidir. Şikâyetçi mi, tanık mı, ifade vermek üzere mi çağrıldığı; dosya veya soruşturma numarası, başvuracağı birim, tarih ve saat yazılı şekilde bildirilmelidir. Karakola geldiğinde hangi görevlinin hangi vatandaşla, hangi saatte ve hangi işlem kapsamında görüştüğü kayıt altında olmalıdır. Şikâyet, ifade ve delil teslimi birbirinden açıkça ayrılmalı; verilen belgelerin teslim kaydı bulunmalı; haklar işlem öncesinde standart biçimde hatırlatılmalı; imzalanan tutanağın imzalı örneği vatandaşa verilmelidir.
Böyle bir sistem yalnızca vatandaşı değil, polisi ve diğer kamu görevlilerini de korur. Çünkü kayıt varsa sonradan kimin ne yaptığı, hangi belgenin ne zaman teslim edildiği veya hangi işlemin gerçekleştirildiği kişisel anlatımlara bağlı kalmaz. Usul herkes için güvence hâline gelir.
Sağlık ve diğer kamu hizmetlerinde kullanılan randevu, sıra, kayıt ve takip sistemlerinin karakol, adliye, vergi dairesi gibi kurumlara daha kapsamlı biçimde uygulanması bile çok büyük sorunları çözebilir. Vatandaş kapı kapı dolaşmaz, kişisel ilişki kurmak zorunda kalmaz, kimin kendisiyle ilgileneceğini bilmediği bir sistem içinde kaybolmaz. Sistem işler; vatandaş da görevli de ne yapılacağını bilir.
Asıl eşitlik budur. Vatandaşın hakkını alabilmesi için zengin, güçlü, tanınmış veya bürokrasiye hâkim olması gerekmez. Birini tanımasına, lafla sözle gayriresmî ilişki kurmasına da gerek kalmaz. Kim olursa olsun aynı usule tabi olur ve aynı güvenceyi görür.
Çünkü usul zayıfladığında toplumda çok tehlikeli bir duygu oluşur: sanki yalnızca güçlülerin, zenginlerin veya çevresi olanların onuru ve hakkı korunuyormuş gibi. Oysa hukuk devletinin görevi tam tersidir. İnsanın hakkını, hakkını nasıl arayacağını bilmese bile koruyabilmektir.
Sağlıkta “vatandaş da hak sahibidir” anlayışı nasıl güçlendiyse, hukukta da aynı açıklıkla şu anlayış yerleşmelidir: Vatandaş şikâyetçi olarak geldiğinde dinlenir; ifade vermeye çağrıldığında neden çağrıldığını bilir; hakları hatırlatılır; yaptığı işlem kayıt altına alınır; imzaladığı belgenin örneğini alır; baskı hissetmez ve süreç sonradan denetlenebilir olur.
Bunlar devlete karşı çıkmak değildir. Hukuk devletinin gereğidir. Eğer sağlıkta, kamu hizmetlerinde ve vatandaşın merkezi yönetime ulaşmasında yaşanan dönüşüm hukuk ve kollukta da aynı güçle tamamlanırsa Erdoğan’ın siyasi mirası başka bir boyuta geçer. O zaman mesele yalnızca yol, köprü, hastane, altyapı veya büyük kamu projeleri olmaz. Mesele insan onuru olur. Usul olur. Hukuk güvenliği olur. Devlet karşısında eşit vatandaşlık olur.
Çünkü sağlıkta insanın bedeni nasıl korunuyorsa, hukukta da hakkı ve onuru korunmalıdır.
İNSANLAR NEDEN BU KADAR BAĞLANIYOR?
Dışarıdan bakıldığında bazen anlaşılmıyor. İnsanlar neden bir siyasetçiye bu kadar güçlü bağlanır? Neden bazıları “Allah benim ömrümden alsın sana versin” diyecek kadar ileri gider?
Bu yalnızca siyasi sadakatle açıklanamaz. Çünkü mesele sadece yol değildir. Köprü değildir. Hastane değildir. Maaş değildir. Mesele bazen yıllarca içinde taşınan şu duygunun değişmesidir: “Ben değersiz değilim. Ben bu ülkenin fazlalığı değilim. Benim hayat tarzım utanılacak bir şey değil. Ben de temsil ediliyorum. Ben de devletin eşit vatandaşıyım.”
İnsan kendisini görünür kılan, sistem içinde yer açan ve devletle ilişkisinde daha güçlü hissettiren siyasi aktörü kolay kolay unutmaz. Bu nedenle Erdoğan’ın seçmeniyle kurduğu bağı yalnızca ekonomik göstergeler, parti sadakati veya seçim kampanyaları üzerinden okumak eksik kalır. Orada çok daha derin bir şey vardır: temsil edilme duygusu.
TARİH TAM DA BURADA YAZILIR
Recep Tayyip Erdoğan’ın şahsi hayatındaki hatalar, sevaplar ve günahlar Allah ile kendisi arasındadır. Bir insanın kalbi hakkında hüküm vermek başka şeydir; kamusal bir kişiliğin tarihsel etkisini değerlendirmek başka.
Burada bakılması gereken şey nettir: Yola çıktığında kimi temsil etti? Hangi toplumsal sorunu gördü? Hangi kurumları ve hizmet anlayışını değiştirdi? Milyonlarca insanın devletle kurduğu ilişkiyi dönüştürebildi mi?
Bu soruların cevabı ortadadır. Erdoğan yalnızca uzun süre iktidarda kalan bir siyasetçi değildir. Türkiye’de büyük bir toplumsal kesimin temsil edilme, hizmet alma ve devlet karşısında muhatap kabul edilme biçimini değiştiren siyasi bir figürdür. Bu nedenle tarihe geçip geçmeyeceği bir soru değildir. Geçecektir.
Tarih yalnızca sevilen insanları yazmaz. Herkes tarafından onaylananları da yazmaz. Toplumda kalıcı yön değişiklikleri meydana getirenleri yazar. Erdoğan’ın bundan sonraki tarihsel mirasının en önemli ölçülerinden biri ise şu olacaktır: Vatandaşa sağlıkta ve kamu hizmetlerinde verilen “Sen de değerlisin” mesajı, hukukta da aynı açıklıkla verilebilecek mi? Karakolda, adliyede, okulda, hastanede, vergi dairesinde ve devletin her kapısında vatandaş gerçekten eşit, hak sahibi ve onuru korunması gereken bir insan olarak muamele görebilecek mi?
Eğer bu tamamlanırsa Erdoğan’ın siyasi mirası yalnızca yapılan büyük projelerle değil, çok daha temel bir cümleyle anılır:
Vatandaşı devlet karşısında küçültmeyen, görünür kılan, hizmete erişimini kolaylaştıran ve hakkını talep edebileceği mekanizmaları güçlendiren bir düzen kurmaya çalıştı.
Bütün meselenin özü de budur: Temsil edilmek. Görülmek. Duyulmak. Muhatap alınmak. Hakkının teslim edilmesi. İnsan yerine konulmak.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder
Not: Yalnızca bu blogun üyesi yorum gönderebilir.