ADALET SİSTEMİNDE YAPILMASI GEREKEN SOMUT DÜZENLEMELER

Bugün bu ülkenin en büyük eksiği adalet.

Bu toplum zeytin ekmek yer, Allah’a hamd eder. Ama onuru, şerefi, haysiyeti söz konusu olduğunda duramaz.

Ve bu çoğu zaman görünürde basit şeylerle patlak verir.

Yaşadığı yerde kolluğun, savcının, hâkimin görmediği; yok saydığı; ezdiği birey… Yaşadığı haksızlıkları, sınır ihlallerini, uğradığı muameleyi anlatacak ve dikkate aldıracak yer bulamayan vatandaş… Bir noktada en küçük sınır ihlaline bile orantısız tepki verir ve bu kez suçlu olur.

Ama işte o zaman görünür hâle gelir.

Mahkeme onu o zaman görür. Kolluk onu o zaman görür.

Oysa mesele oraya gelmeden önce başlar.

İnsan sürekli görmezden gelinirse, hakkını usulünce anlatacak kanallar işlemezse, bir noktada öfke büyür. Sonra sistem yalnızca son tepkiyi görür; o tepkinin öncesindeki uzun haksızlık zincirini değil.

“Ekonomi çok kötü, ailem aç, biz açız, onlar şöyle yaşıyor, biz neden eksik kalalım” deniliyor.

Oysa açlık başka bir şeydir.

Gerçek yoksunluk başka bir şeydir.

Başkasının arabasına, evine, sofrasına, gelirine bakıp kendi hayatını eksik saymak başka bir şeydir.

İnsan sürekli maddiyata bakıp kıyas yapacağına adalete bakmalıdır.

Benim hakkım korunuyor mu?

Aynı durumda olanlara aynı ölçü uygulanıyor mu?

Kurum görevini yapıyor mu?

Güçlü olanla güçsüz olan aynı hukuk karşısında gerçekten eşit mi?

İnsan “onda var, bende niye yok?” demekten önce “hak yerini buluyor mu?” diye sormalıdır.

Çünkü bir toplumun asıl çürümesi herkesin aynı mala sahip olmamasıyla başlamaz.

Adaletin herkese aynı şekilde ulaşmamasıyla başlar.

Eşitlik demelidir insan.

Adalet demelidir.

Hak demelidir.

Hukuk demelidir.

Ama usulünce.

Vatandaşça.

Bireyce.

Bu yüzden benim için mesele yalnızca ekonomik refah değildir. Asıl mesele, vatandaşın devlete erişebilmesi, derdini anlatabilmesi ve hakkını usulünce arayabilmesidir.

Her ne kadar sevilmese de Recep Tayyip Erdoğan’ın yapmaya çalıştığı şeylerden biri de buydu.

İnsanlar tam aksini söylese bile.

“Sana insan gibi davranılmıyorsa bize yaz.”

“Hakkın çiğneniyorsa bize yaz.”

“Kurum işini yapmıyorsa bize yaz.”

Hak sokakta aranmaz.

Hukukla aranır.

Birçok alanda vatandaşın doğrudan başvuru ve şikâyet kanallarına erişimini artıran yapılar kurulmuştur.

Ama hâlâ eksik kalan yerler vardır.

Adliye.

Karakol.

İcra.

Vergi daireleri.

Vatandaşın devletle en sert biçimde karşı karşıya geldiği yerler.

Oralara da sıra sistemleri, açık kayıt mekanizmaları, yapay zekâ destekli hak bilgilendirme ekranları, evrak takibi, ses-görüntü kaydı ve herkes için standart usul getirildiğinde sistem bambaşka bir yere geçer.

Ve o zaman adalet yalnızca hâkimin verdiği karardan ibaret olmaz.

Vatandaş kuruma ilk adımını attığı anda başlar.

Evet, bir insan olarak hataları vardır; herkes gibi.

Ve bunların hesabı Rabbiyle onun arasındadır.

Ben bir vatandaş olarak onun yapmak istediği ve büyük ölçüde yaptığı bazı şeyleri görebiliyorum.

Zamanla tarih yazacak; gelecek nesiller de kendi hükmünü verecek.

Ben de bunun bir parçası olmak için kendi somut öneri ve fikirlerimi buraya kayıt düşüyorum.

SOMUT ADALET SİSTEMİ DÜZELTME ÖNERİLERİ

Ben yalnızca “adalet istiyorum” demiyorum. Vatandaş olarak nasıl daha ulaşılabilir, denetlenebilir ve insan onurunu koruyan bir sistem kurulabileceğine ilişkin somut önerilerimi de kayıt altına almak istiyorum.

1. ADLİYE VE KARAKOLLARDA SIRA VE KAYIT SİSTEMİ

Vergi dairesinde, bankada, hastanede olduğu gibi adliye ve kolluk birimlerinde de vatandaşın hangi saatte geldiği, hangi işlem için başvurduğu ve ne kadar beklediği kayıt altına alınmalıdır.

“Git, sonra gel”, “bekle”, “bugün olmaz” gibi kişiye göre değişen uygulamalar mümkün olduğunca ortadan kaldırılmalıdır.

Vatandaş kuruma girdiğinde bir sıra numarası almalı ve işleminin başlangıç-bitiş zamanı sistemde görünmelidir.

2. YAPAY ZEKÂ DESTEKLİ VATANDAŞ HAKLARI EKRANI

Adliye, karakol, icra ve benzeri kurumlarda vatandaşın karşısına yalnızca görevli değil, bağımsız bir bilgilendirme ekranı da çıkmalıdır.

“İfade vermeye geldiniz. Şu haklara sahipsiniz.”

“Dilekçe vermek istiyorsunuz. Evrakınızın kayıt numarasını isteme hakkınız vardır.”

“Şikâyetçi olduğunuzu söylüyorsunuz. Beyanınızın kayda geçirilmesini talep edebilirsiniz.”

“İmzalayacağınız belgeyi okumadan imzalamak zorunda değilsiniz.”

“Belgenizin bir örneğini isteme hakkınız bulunmaktadır.”

Vatandaş bunları görevlinin insafına bağlı olarak öğrenmemelidir.

Sistem kendisine hatırlatmalıdır.

3. VERİLEN HER EVRAKA ANINDA KAYIT NUMARASI

Vatandaşın sunduğu hiçbir dilekçe veya delil “aldık” denilerek belirsizliğe bırakılmamalıdır.

Belge teslim edildiği anda vatandaşın telefonuna, e-Devlet veya UYAP hesabına:

“Şu tarih ve saatte şu dosyaya şu belge sunulmuştur.”

bildirimi düşmelidir.

Belge UYAP’ta görünmüyorsa vatandaş bunun nedenini de görebilmelidir.

4. DURUŞMADA SUNULAN BELGELERİN VATANDAŞ TARAFINDAN DOĞRULANMASI

Duruşmada hâkime veya zabıt kâtibine sunulan evrakın dosyaya girip girmediğini vatandaş aylar sonra araştırmak zorunda kalmamalıdır.

Duruşma bittikten sonra sistem:

“Bugünkü celsede şu belgeler dosyaya alınmıştır.”

şeklinde bir özet oluşturmalıdır.

5. TUTANAKTA NE VAR, NE YOK VATANDAŞ GÖRMELİ

İnsan saatlerce konuşuyor; sonra tutanağı açtığında söylediği önemli bir hususun bulunmadığını görebiliyor.

Duruşma veya ifade sonunda vatandaşa tutanağın tamamını okuyabileceği makul süre verilmelidir.

“Bunları söyledim ancak tutanağa geçmemiş” dediğinde bunun eklenmesini talep edebileceği açıkça hatırlatılmalıdır.

6. ŞİKÂYETÇİ OLMA TALEBİ SÖZLE GEÇİŞTİRİLEMEMELİ

Bir vatandaş “Ben de şikâyetçiyim” dediğinde bunun karşılığı “gerek yok”, “sonra bakarız” veya “buna gerek olduğunu düşünmüyorum” olmamalıdır.

Şikâyet alınmıyorsa bunun gerekçesi yazılı olarak verilmelidir.

Çünkü vatandaşın hakkını kullanıp kullanmayacağına görevli karar vermez.

Görevli usulünü uygular; hukuki sonucu yetkili makam değerlendirir.

7. DELİL TALEPLERİNİN AKIBETİ GÖRÜNMELİ

“Kamera kayıtlarına bakılsın.”

“Şu kişi dinlensin.”

“Şu belge getirilsin.”

Vatandaş bunları istediğinde talebinin kaybolup kaybolmadığını merak etmemelidir.

UYAP’ta açıkça:

“Talep alındı.”

“Değerlendirildi.”

“Kabul edildi.”

“Reddedildi — gerekçesi: …”

şeklinde görünmelidir.

8. KOLLUKTA SES VE GÖRÜNTÜ KAYDI

Hem vatandaşı hem polisi koruyacak en önemli sistemlerden biri budur.

İfade alma ve kritik işlemler mümkün olduğunca ses ve görüntü kaydı altında gerçekleştirilmelidir.

Sonradan “bunu söyledi”, “söylemedi”, “baskı yapıldı”, “hakaret edildi” tartışmasının büyük bölümü böylece ortadan kalkar.

Dürüst çalışan kamu görevlisinin de bundan korkacağı hiçbir şey yoktur.

9. VATANDAŞIN KENDİ DOSYASINA GERÇEK ERİŞİMİ

“Dosyanızı görebilirsiniz” demek yetmez.

Vatandaş gerçekten görebilmelidir.

Hangi evrak var?

Kim sundu?

Ne zaman girdi?

Hangi talep hakkında ne karar verildi?

Son işlem ne zaman yapıldı?

Bunların tamamı anlaşılır Türkçeyle vatandaş ekranında bulunmalıdır.

10. HUKUK DİLİNİN VATANDAŞ DİLİNE ÇEVRİLMESİ

İnsan hakkında iddianame düzenleniyor ama vatandaş bazen sayfalarca metni okuyup hâlâ şu temel sorunun cevabını anlayamıyor:

“Ben tam olarak ne yapmakla suçlanıyorum?”

Her iddianame ve önemli mahkeme işleminde hukuki metnin yanında bağlayıcı olmayan sade bir vatandaş özeti bulunabilir:

“Size yöneltilen iddia şudur.”

“İddianın dayandığı deliller şunlardır.”

“Bir sonraki aşama şudur.”

Hukuk yalnızca hukukçuların anlayabileceği bir dil olmamalıdır.

11. KAMU GÖREVLİSİNİN VATANDAŞLA TEMASININ SINIRI

Görevli vatandaşı azarlayamaz, küçümseyemez, özel hayatına gereksiz yere giremez, kişisel ilişki kurmaya zorlayamaz.

Vatandaş da görevliye hakaret edemez ve şiddet uygulayamaz.

Sınır iki yönlüdür.

Kamu hizmetinde esas olan şahsi ilişki değil, görevdir.

12. ŞİKÂYET EDEN VATANDAŞ “SORUN ÇIKARAN KİŞİ”YE DÖNÜŞMEMELİ

Bir kurumu şikâyet etmek o kurumun düşmanı olmak değildir.

Tam tersine, düzgün çalışan devlet vatandaşından gelen somut eleştiriyi bir denetim imkânı olarak görmelidir.

Vatandaş “Bana burada yanlış yapıldı” dediğinde kendisini daha büyük bir baskının içinde buluyorsa sistem kendi hatasını büyütmüş olur.

Devletin büyüklüğü vatandaşı susturabilmesinde değil, vatandaşın sesini korkmadan duyurabileceği sistemi kurabilmesindedir.

Ve benim istediğim de tam olarak bu.

Sokakta bağırarak hak aramak değil.

Birilerini tehdit ederek değil.

Kavga ederek hiç değil.

Vatandaş olarak, yazıyla, kayıtla, delille, hukukla.

Çünkü hak sokakta aranmak zorunda kalıyorsa sistem geç kalmış demektir.

İnsanın öfkesi büyümeden devlet onu duymalıdır.

İnsan suçlu hâline gelmeden önce vatandaş olarak görülmelidir.

Adalet yalnızca suç işlendikten sonra verilen ceza değildir. Adalet, insanı hakkını ararken çaresiz bırakmamaktır.