KİMİN KONUŞTUĞUNU HİSSETMEK

- Allah'ın Çiçeği Yazıyor - 

Hacettepe Üniversitesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü mezunu; çocukluğundan beri yazan, şiir, deneme ve hikâye kaleme almış, hayatı boyunca sayısız edebî eser okumuş biri olarak şunu rahatlıkla söyleyebilirim:

Hayatım boyunca insanların yazdığı hiçbir cümle bana, Yûsuf Sûresi'nin 11. ayetindeki

مَا لَكَ لَا تَأْمَنَّا عَلَى يُوسُفَ

ifadesinin verdiği dil hazzını vermedi.

Kendi yazdığım cümleler de buna dâhil.

Üstelik gençlik yıllarımda dili zorlayan, süslü ve ağdalı üslubu seven bir yazardım. Cümle kurmanın, ritim oluşturmanın, kelime seçmenin, psikolojik katmanları dil aracılığıyla hissettirmenin verdiği estetik hazzı çok iyi bilirim.

Buna rağmen bu kısa cümlenin kelime dizilişi, ritmi, psikolojik katmanları ve ifade biçimi karşısında hissettiğim hayreti, insan eliyle yazılmış hiçbir metinde yaşamadım.

İlk okuduğum andan beri dönüp dönüp aynı cümleye bakıyorum.

Dil hatalı desen değil.

Anlam eksik desen değil.

Şiir desen değil.

Düzyazı desen değil.

Günlük konuşma desen hiç değil.

Ama insan anlatması gibi de değil.

İnsan bir an duruyor.

"Bu cümle neden böyle kurulmuş?"

diye düşünmeden edemiyor.

Benim hayran kaldığım yer tam da burası.

Türkçeye çevirdiğimizde cümle kabaca şöyle okunuyor:

"Sen neden Yusuf'u bize güvenmiyorsun?"

İlk bakışta kulağa alışılmış Türkçe cümle kuruluşundan biraz farklı geliyor.

Çünkü biz daha çok,

"Yusuf konusunda bize neden güvenmiyorsun?"

ya da,

"Yusuf'u neden bize emanet etmiyorsun?"

demeye alışığız.

Fakat Kur'an bunların hiçbirini söylemiyor.

Ayet şöyle başlıyor:

مَا لَكَ

(Mâ leke — "Sana ne oluyor?", "Neyin var?", "Sana ne oldu da...")

Daha cümlenin ilk iki kelimesinde yalnızca soru yok.

Sitem var.

Şaşkınlık var.

Suçlayıcı bir ton var.

Bir anlamda:

"Sana ne oluyor?"

"Neyimiz eksik?"

"Bize neden böyle davranıyorsun?"

duyguları aynı anda hissediliyor.

Ardından gelen ifade ise:

لَا تَأْمَنَّا عَلَى يُوسُفَ

(Lâ te'mennâ alâ Yûsuf — "Yusuf'u bize emanet etmiyor, bize güvenmiyorsun.")

Burada da yalnızca "güvenmek" fiili yok.

Emanet etmek var.

Teslim etmek var.

Koruyacağımıza inanmamak var.

Tek bir ifade...

Ama birden fazla anlam katmanı.

İşte belâgat burada başlıyor.

Beni en çok etkileyen şeylerden biri de kıssanın psikolojisi oldu.

Çünkü biz okuyucu olarak daha iki ayet önce kardeşlerin kendi aralarında,

"Yusuf'u öldürün..."

dediklerini okuduk.

Onların gerçek niyetini biliyoruz.

Hz. Yakub ise bilmiyor.

Bu yüzden aynı cümleyi iki kişi iki farklı şekilde duyuyor.

Hz. Yakub, çocuklarının sitemini işitiyor.

Okuyucu ise aynı sözün arkasındaki kıskançlığı, manipülasyonu ve gizlenen niyeti de görüyor.

Kur'an, tek bir cümleyle iki farklı bilinç düzeyine aynı anda hitap ediyor.

Bu anlatım tekniği beni ayrıca hayran bıraktı.

Kur'an'ı okurken sık sık aynı hissi yaşıyorum.

Kur'an'ın ifade biçimi, alıştığımız insan anlatımının kalıplarına tam oturmuyor.

Ama yapay da durmuyor.

Ne klasik şiir gibi.

Ne düzyazı gibi.

Ne de günlük konuşma gibi.

Fakat hepsinden izler taşıyan, hiçbirine tam benzemeyen kendine özgü bir ifade düzeni var.

Bu yüzden insan bazen istemsizce duruyor.

Tekrar okuyor.

Bir daha okuyor.

Ve sonunda yalnızca şu cümle kalıyor zihninde:

"Ben bu cümleyi kuramazdım."

Benim için bu hayranlık yalnızca anlamdan kaynaklanmıyor.

Hatta anlamından önce cümlenin kuruluşundan kaynaklanıyor.

Kelimelerin dizilişinden.

Sesinden.

Ritminden.

Psikolojik yükünden.

Söylenmeyeni de hissettiren yapısından.

Yıllardır kelimelerle yaşayan biri olarak beni durduran tam da bu oldu.

Bugüne kadar okuduğum sayısız roman, şiir, hikâye, deneme ve makale içinde; hatta kendi yazdığım metinler de dâhil olmak üzere, hiçbir cümle bana bu küçücük ifadenin verdiği estetik dil hazzını vermedi.

Hayranlığım tam da burada başladı.

Ve her okuyuşumda biraz daha arttı.

Bugün Yûsuf Sûresi'nin başında durup uzun uzun baktığım şey yalnızca bir ayetin anlamı değildi.

Bir cümlenin nasıl kurulduğuydu.

Bir cümlenin insan ruhuna nasıl işlediğiydi.

Bir cümlenin psikolojiyi, ritmi, sesi ve anlamı aynı anda nasıl taşıyabildiğiydi.

Fakat bütün bunların ötesinde, sonradan fark ettiğim başka bir şey daha vardı.

Anlatılan şey ne kadar can sıkıcı, ne kadar acı olursa olsun; anlatanın sesini, sıcaklığını ve varlığını hissediyorum.

Kur'an'ı okurken yalnızca bir kıssayı okumuyorum.

Sanki biri beni karşısına oturtmuş, o hadiseyi bana tane tane anlatıyor.

Acele etmiyor.

Bağırmıyor.

Zorlamıyor.

Fakat her cümlede kendisini hissettiriyor.

Beni en çok etkileyen şey de bu.

Sadece ne söylendiğini değil...

Kimin konuştuğunu da hissediyorum.

Ve bu yüzden içimden her defasında aynı söz geçiyor.

Ne güzelsin Allah...